Fobia społeczna
Fobia społeczna (inne nazwy: socjofobia, chorobliwa nieśmiałość, lęk towarzyski, lęk społeczny, nerwica społeczna) - poważne lękowe zaburzenie będące swoistą odmianą fobii, w której odczuwa się wszechogarniający i praktycznie ciągły lęk (w lżejszych postaciach może to być jedynie dyskomfort) przed sytuacjami społecznymi - towarzyskimi i/lub zawodowymi. Jest schorzeniem przewlekłym.
Chory cierpi w sytuacjach, w których jest się albo pod obserwacją innych (publiczne przemawianie, bycie w centrum uwagi, zwyczajne zakupy, rozmawianie z przedstawicielami władz lub nawet ze znajomymi), albo styka się z nieznajomymi (uczestniczenie w przyjęciach i imprezach oraz uroczystościach, nawiązywanie rozmów, jedzenie w obecności innych ludzi, podróżowanie środkami publicznego transportu, chodzenie na randki, mijanie ludzi na ulicy).
Fobicy społeczni okupują codzienne czynności, naukę w szkole czy pracę - wszystko to, co wymaga kontaktu z ludźmi spoza najbliższej rodziny - ciągłym stresem, trudnym do zrozumienia dla przeciętnego człowieka. Lęk ten jest zazwyczaj ogromnym utrudnieniem i ograniczeniem życiowym.
Fobia społeczna jest bardzo słabo znana w Polsce. Mimo tego jest często występującym zaburzeniem psychicznym, trzecim co do częstości występowania w populacji ogólnej, po depresji i uzależnieniu od alkoholu. Jej objawy są pozornymi objawami wybitnej nieśmiałości. Mogą okresowo łagodnieć bez powodu.
Częstość występowania
Z rozmaitych badań, przeprowadzanych na świecie, wynika iż odsetek ludzi w populacji ogólnej, spełniających wymogi diagnostyczne socjofobii, waha się między 2% a 8% w dowolnym momencie czasu. Tak duża rozbieżność jest prawdopodobnie skutkiem nieścisłych kryteriów rozpoznawania tej choroby oraz podobieństwa fobii społecznej do nieśmiałości.
Oznacza to, że fobia ta jest powszechniejsza niż można by sądzić, jednak większość chorych nie szuka pomocy specjalistycznej.
Badacze sugerują też, że fobia społeczna występuje częściej w krajach Północy (np. skandynawskich), a rzadziej w rejonie śródziemnomorskim - co skłania do postawienia hipotezy, iż klimat może mieć wpływ na społeczne zachowanie ludzi oraz na przebieg tego typu zaburzeń lękowych.
Przyczyny
Nie ustalono dotąd, co dokładnie powoduje fobię społeczną. Badania sugerują wpływ rozmaitych czynników, od neurobiologicznych po socjologiczne. Wydaje się, że fobia ta może mieć podłoże genetyczne, natomiast ujawnieniu jej mogą sprzyjać czynniki środowiskowe, takie jak negatywne doświadczenia z dzieciństwa.
Dr Thomas Richards z SAI (Social Anxiety Institute) twierdzi nawet, iż przyczyny to głównie bolesne doświadczenie życiowe. Najczęściej chodzi o problemy w kontaktach z rodzicami, lub z jednym z rodziców. Swoistym powodem może być też odrzucenie przez grupę, najczęściej szkolną.
Objawy
Charakterystycznym objawem fobii społecznej jest nieuzasadniony lęk przed telefononowaniem, tak dzwonieniem do kogoś jak i odbieraniem telefonów - przy czym zazwyczaj bardziej stresuje wykonywanie połączenia. Może się on pojawić już w dzieciństwie.
W większości przypadków wystarczy tylko przechodzenie koło człowieka, mijanie grupy ludzi na ulicy, żeby poczuć lęk. Bywa, że w mocno nasilonej fobii społecznej nawet sprawdzanie obecności w szkole wywołuje lęk. W skrajnych przypadkach, osoba z bardzo silną fobią społeczną czeka w poczekalni, czuje na sobie wzrok innych i czuje, że może zemdleć. Lęk ten nie jest najczęściej wywołany realnym zagrożeniem. Osoba cierpiąca na socjofobię wie o tym, ale nic nie może poradzić.
Fobia ta ujawnia się zwykle w okresie dojrzewania, choć to nie reguła. Bardzo mocno wpływa na codzienne życie. Fobicy praktycznie rezygnują z normalnego życia towarzyskiego, a nawet ograniczają wychodzenie z domu do niezbędnego minimum, bo, poza najbliższymi krewnymi, zwyczajne kontakty z innymi autentycznie stresują ich.
Dotknięta tą fobią osoba będzie w sytuacjach towarzyskich i społecznych doznawać wielkiego niepokoju i stresu. Często występują objawy somatyczne jak nagłe czerwienienie się, pocenie się, łzawienie, drżenie, usztywnienie mięśni, czasem mrowienia, kołatanie serca, trudności w oddychaniu, nudności lub parcie na pęcherz. Mogą wystąpić zaburzenia chodu, jeżeli fobik mija akurat (grupę) ludzi, lub/i koordynacji ruchowej. Strach przed zażenowaniem, kompromitacją lub upokorzeniem zwykle doprowadza do unikania takich sytuacji, co z kolei może skutkować depresją (oba schorzenia są dość wyraźnie ze sobą powiązane).
Objawy mogą nasilać się aż do napadu lęku panicznego. Uogólnione fobie społeczne zwykle wiążą się z niską samooceną oraz strachem przed krytyką.
U niektórych osób może występować skłonność do nadużywania alkoholu i/lub innych substancji psychoaktywnych, które łagodzą zazwyczaj objawy fobii, jednak jest to tymczasowe rozwiązanie i istnieje wówczas ryzyko uzależnienia. Bardzo powszechne jest nadużywanie internetu i/lub gier komputerowych. Rzeczy te, poza dostarczaniem rozrywki, zastępują fobikom zwykłe relacje towarzyskie, jednak osoby z unikającym zaburzeniem osobowości mogą niechętnie nawiązywać kontakty nawet w internecie.
Fobicy społeczni są zwykle skrytymi ludźmi, którzy ogólnie bardzo niechętnie opowiadają o sobie. Zazwyczaj uważają się za nudne osoby - co w przypadku stanów depresyjnych może być nawet prawdą, choć na ogół jest to skutek zaniżonej samooceny.
Niektóre osoby z fobią społeczną są w stanie zapanować nad swymi objawami i tłumią lęk w sobie, na zewnątrz wydając się jedynie wybitnie małomównymi i nietowarzyskimi, niezaradnymi, a czasem tchórzliwymi ludźmi. Jest to jednak bardzo trudne, zależy od indywidualnej zdolności do opanowania, i skuteczne zazwyczaj w łagodnej/umiarkowanej socjofobii.
Zaburzenie osobowości typu unikającego jest dość wyraźnie powiązane z fobią społeczną. W niektórych przypadkach trudno odróżnić te dwie jednostki kliniczne.
Powikłania i współzachorowalność
Najczęstszym powikłaniem fobii społecznej jest depresja, spowodowana najprawdopodobniej unikaniem sytuacji towarzyskich. Jednak możliwe jest również równoległe występowanie obu schorzeń, jako chorób współistniejących.
Czasem fobikowi wydaje się, że ma zwykłą depresję, a faktycznie chorobą podstawową jest fobia społeczna, która to z kolei wywołuje łagodną depresję.
Taka depresja może mieć różne nasilenie, od łagodnej do poważniejszej. W łagodniejszych stanach depresyjnych może wystąpić jedynie utrata zainteresowań i apetytu, niekiedy poirytowanie czy inne objawy melancholii. W cięższych stanach mogą natomiast występować myśli, a nawet próby samobójcze. Objawy tego typu, utrzymujące się nadzwyczajnie długo (kilka lat lub dłużej, z ewentualnymi okresami remisji krótszymi niż 2 miesiące) mogą sugerować dystymię.
U niektórych chorych współwystępują także objawy zespołu natręctw - obsesje i/lub kompulsje, przy czym nie jest to powikłanie sensu stricto.
Fobicy społeczni często skarżą się też na niemożność pełnego zrelaksowania się, nawet we względnie komfortowych warunkach. Nie wiadomo, czy ma to bezpośredni związek z lękiem uogólnionym. Ewentualne skutki tego mogą być takie, jak każdego przewlekłego stresu; ujemny wpływ tego ciągłego napięcia zależy od indywidualnej podatności danej osoby na stres.
Leczenie
Stosuje się kilka rodzajów psychoterapii, jednak jej skuteczność jest na ogół wątpliwa - trudno samą siłą woli wytłumić wewnętrzne uczucie lęku. Dobre wyniki daje leczenie farmakologiczne - leki anksjolityczne (na przykład hydroksyzyna - popularny, choć stosunkowo łagodny anksjolityk, czy benzodiazepiny) są skuteczne doraźnie w sytuacjach stresowych. Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny jak paroksetyna lub inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny jak wenlafaksyna, podawane kilka do kilkunastu miesięcy, dają zwykle dłuższy efekt leczniczy, choć to również nie reguła.
Według dr. Thomasa Richardsa z SAI oraz brytyjskich specjalistów zajmujących się fobią społeczną, najkorzystniej jest przezwyciężać fobię na zajęciach grupowych (tzw. terapia behawioralna), gdzie lekarz specjalizuje się tylko w leczeniu fobii społecznej, a inni członkowie grupy cierpią na dolegliwości przede wszystkim tej właśnie choroby. Jedyny polski instytut, który zajmuje się terapią behawioralną w leczeniu fobii społecznej, znajduje się w Warszawie; światowe placówki osiągające najlepsze wyniki w walce z fobią społeczną to placówki w Berlinie, Londynie oraz SA Institute prowadzony przez dr. Thomasa Richardsa (prowadzą one w/w zajęcia w grupie).
